ΜακεδονίαΦλώρινας
Τ.Κ.:530 78  
Τηλέφωνα:23860-
Υψόμετρο:1.350 μ.
Πληθυσμός:211 κάτοικοι
Ανήκει στο:Κ.Δ. Νυμφαίου
Ανήκει στο:Κ. Νυμφαίου
Ανήκει στο:Ν. Φλώρινας

ΝΥΜΦΑΙΟΝ
παραμύθι με όνομα

Νιβεάστα, Νέβεσκα, Νυμφαίον από το 1385

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΟΣ παραδοσιακός οικισμός και διατηρητέος επίσης ιστορικός τόπος σε υψόμετρο 1.346 μ. στο Βίτσι, το Νυμφαίον συνοικίσθηκε περί το 1385 από Βλάχους Οδίτες, δηλαδή λατινοφωνήσαντες αυτόχθονες Έλληνες Μακεδόνες, που επί 1.400 χρόνια εφύλασσαν τη γειτονική Εγνατία Οδό και κατέφυγαν τότε στα απρόσιτα βουνά ύστερα από σκληρές μάχες με τους Οθωμανούς εισβολείς, οι οποίοι ανέρχονταν προς το πλησιόχωρο Κοσσυφοπέδιο, όπου κρίθηκε η τύχη της Βαλκανικής μέχρι το 1912.

Αυτοί οι πολεμιστές οικιστές του Νυμφαίου συνθηκολόγησαν αργότερα υπό όρους. Έτσι παρέμειναν ένοπλοι και αυτοδιοικούμενοι, υπαγόμενοι απευθείας στη Βαληντέ Σουλτάνα (μητέρα του Σουλτάνου), στην οποία πλήρωναν πολύ μειωμένους φόρους. Μέχρι τις αρχές 17ου αιώνα ζούσαν κυρίως από ληστρικές επιδρομές στα τσιφλίκια του κάμπου. Περί το 1630 άρχισαν να επιδίδονται στην ασημική και ανέδειξαν το χωριό τους σε περιώνυμο κέντρο αργυροχρυσοχοΐας όλης της Μακεδονίας για τους επόμενους τρεις αιώνες.

Κατά τις σαρωτικές επιδρομές των Αλβανών, τέλη του 18ου αιώνα μετά τα Ορλωφικά, το Νυμφαίον δέχθηκε πολλούς βλαχόφωνους πρόσφυγες από τη Μασχόπολη, τη Νικολίτσα, το Λινοτόπι και άλλα βλάχικα κέντρα που κατέστρεψαν οι επιδρομείς. Παράλληλα, ένας σημαντικός πληθυσμός του χωριού κινήθηκε προς την Ανατολική Μακεδονία (Άνω Πορρόια, Κάτω Τζουμαγιά, Σέρρες, Αλιστράτη, Νιγρίτα, Δράμα, Καβάλα, Θεσσαλονίκη κ.α. μέχρι τα Δαρδανέλλια και την Κωνσταντινούπολη).

Το Νυμφαίον ονομάστηκε αρχικά Νιβεάστα, που στα βλάχικα σημαίνει ταυτόχρονα Νύμφη, Αθέατη (Ni Vista) και Χιονάτη (Nives Sta). Είναι και τα τρία. Όταν τέλη του 18ου αιώνα οι Νιβεστιάνοι (Νυμφαιώτες) συνέτριψαν τους Γκέγκηδες επιδρομείς, το όνομα του χωριού παρεφθάρη σε Νέβεσκα, που στα αρβανίτικα σημαίνει «Δεν υπάρχει Νύφη» (Νέβε σκα) ή αναπαράγει την πολεμική ιαχή των υπερασπιστών «Σαν εμάς δεν έχει» (Σι νέβε σκα). Από το 1430, ωστόσο, στα οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα καταγράφεται ως Νέβεσκα. Το 1928 ονομάσθηκε Νυμφαίον.

Το Νυμφαίον παρέμεινε ανέκαθεν αστικό χωριό και μέχρι την απελευθέρωσή του είχε 3.000 κατοίκους. Οι περίφημοι χρυσικοί της Νέβεσκας (περί τις εκατό πολυμελείς οικογένειες ασημουργών) κάθε άνοιξη διασπείρονταν σε όλα τα σημεία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, από το Βελιγράδι μέχρι την Κωνσταντινούπολη και από τον Δούναβη μέχρι τον Μοριά, όπου πωλούσαν την πραμάτεια τους που κατεργάζονταν επιδέξια στο χωριό τους πέντε χιονισμένους μήνες του μακρού χειμώνα (ανδρικά και γυναικεία κοσμήματα, άρματα, εκκλησιαστικά σκεύη και εικόνες, κ.ά.). Κάθε οικογένεια ή ομάδα οικογενειών είχε τη δική της επικράτεια δραστηριότητος, όπου συχνά δούλευαν επί τόπου τις ακριβές παραγγελίες αλλά πάντοτε επέστρεφαν στην εστία τους. Επειδή έτσι οι άρρενες απουσίαζαν, η κοινωνία ήταν μητριαρχική και στη μάνα του αφέντη τους υποτάσσονται όλοι και όλες.

Οι χρυσικοί της Νέβεσκας πλούτισαν πολύ και ο πλούτος της Νέβεσκας έγινε μυθικός όταν οι επιτηδειότεροι επεδόθησαν, περί τις αρχές του 19ου αιώνα, επιτυχέστατα στο εμπόριο του καπνού σε Ανατολή και Δύση και του βαμβακιού στην Αίγυπτο, όπου οι Νιβεστιάνοι διατηρούσαν στενούς δεσμούς με τον Χεβίδη της Αιγύπτου Μωχάμετ Άλυ από την Καβάλα, όπως και οι ομόγλωσσοί τους Μετσοβίτες μεγάλοι εθνικοί ευεργέτες Μιχ. Τοσίτσας, Γ. Αβέρωφ, Νικ. Στουρνάρης και άλλοι Βλάχοι σαν τον μέγα Πατριάρχη Αλεξανδρείας Ιερόθεο. Καπνεργοστάσια Νιβεστιάνων υπήρχαν σε Κωνσταντινούπολη, Ξάνθη, Καβάλα, Θεσσαλονίκη, Κάιρο, Αλεξάνδρεια, Λωζάννη, Βρυξέλλες, Αμβούργο, Όσλο και Στοκχόλμη.

Εκόσμησαν τη γενέτειρά τους με σχολές, εκκλησίες και άρτια υποδομή που θα εζήλευαν πολλές μεγάλες πόλεις τότε, με καλντερίμια, υπονόμους, δημοτικό φωτισμό, θεσμούς κοινωνικής αλληλεγγύης, σχολές κ.λπ. Παράλληλα, ωστόσο, μετείχαν σε όλους τους εθνικούς αγώνες πριν, κατά και μετά το Εικοσιένα.

Νιβεστιάνοι, όπως εκατοντάδες άλλοι Βλάχοι, υπερασπίσθηκαν το πολιορκημένο Μεσολόγγι, πήραν μέρος στην εξέγερση των Θετταλομακεδόνων το 1854 και έπεσαν μαζί με τους άλλους Βλάχους στη σφαγή της Φυλλουργιάς, μετείχαν στην επανάσταση των Μακεδόνων κατά της Συνθήκης του Αγίου Στεφάνου το 1878, και με τη Νέα Φιλική Εταιρεία υπό τον Αναστάσιο Πηχεών (ταμίας της ο Αναστάσης Ν. Τσίρλης) οργάνωσαν την αποτυχημένη επανάσταση του 1885 στην Άνω Μακεδονία. Πρωταγωνίστησαν στον Μακεδονικό Αγώνα και ο Παύλος Μελάς σε έκθεσή του προς το Μακεδονικό Κομιτάτο όρισε «την πλουσίαν ελληνοβλαχικήν κωμόπολιν Νέβεσκαν διευθύνον κέντρον του αγώνος». Νιβεστιάνοι εθνικοί εργάτες κι ευεργέτες (Μίχας εφένδης Τσίρλης, Νάνος Ιωάννης Σωσσίδης και Ιωάννης Ζαν Νίκου) έχουν τιμηθεί με ανώτατα παράσημα της Ελλάδος μεταξύ 1870-1930.

Μετά την απελευθέρωσή του το 1912, οι συνεχείς πόλεμοι, συχνά με πολεμικό πεδίο το ίδιο το Νυμφαίον (1913,1916-18, 1940-41, Εθνική Αντίσταση και ανταρτοπόλεμος), ο δραματικός περιορισμός της απέραντης ενιαίας αγοράς μέσα στα ελλαδικά σύνορα πια, το παγκόσμιο οικονομικό κραχ, η ριζική μεταλλαγή της ελληνικής κοινωνίας και, τέλος, το μεταναστευτικό ρεύμα της περιόδου 1950-1970 προκάλεσαν σταδιακά την παρακμή και εντέλει την ερήμωση του Νυμφαίου. Τη δεκαετία 1980 τα 2/3 του άλλοτε ακμαίου οικισμού είχαν εξαφανισθεί μέσα σε χορταριασμένα ερείπια, τα περισσότερα υπόλοιπα σπίτια ερειπώνονταν εγκαταλειμμένα και οι τελευταίοι 60 περίπου κάτοικοί του μετρούσαν, ηλικιωμένοι, τα ύστατα χρόνια της ζωής τους. Οι ελάχιστοι νέοι αγωνιούσαν να φύγουν. Τότε, από τη Θεσσαλονίκη, επενέβησαν οι Τελευταίοι των Μοϊκανών να σώσουν το γενέθλιο χωριό. Επέστρεφαν τα Σαββατοκύριακα, ξανάδεσαν τις παιδικές φιλίες με τους ξενιτεμένους σ' άλλες πόλεις, ανέστησαν μεταξύ τους τον κοινωνικό ιστό και άρχισαν σιγά-σιγά να αναστηλώνουν τα αρχοντικά τους. Κατέθεσαν αφειδώλευτα την ψυχή τους και τον όβολο τους σ' ένα φευγαλέο όνειρο: την ανάσταση της Νέβεσκάς τους. Και πράγματι την ανέστησαν, όταν την Κοινότητα διοίκησε από το 1995 μέχρι και το 2006 ο δημοσιογράφος Ν. Ι. Μέρτζος με σχέδιο, πολλή δουλειά και θερμή καρδιά.

Τέλη του 2006, μετά δωδεκαετή γόνιμη θητεία στην Κοινότητα, ο Πρόεδρος Ν. Ι. Μέρτζος αποχώρησε, αναλαμβάνοντας την προεδρία της ιστορικής Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, αλλά δεν εγκαταλείπει τη γενέτειρά του.

Πρόεδρος της Κοινότητος για την περίοδο 2007-2010 εξελέγη με μεγάλη πλειοψηφία ο Γιώργος Μ. Μπουτάρης που ουδέποτε, από τη γέννησή του, εγκατέλειψε το Νυμφαίον. Στην αναγέννηση του χωριού, που τώρα διοικεί, συνέβαλε ενωρίτερα αποφασιστικά ως Γραμματέας της Κοινότητος. Συνεχίζει και διευρύνει παραγωγικά, με γνώση, το δημιουργικό έργο.